Аң-белем, әдәбият, уку-язу, хат-хәбәрләшү

 

* Акыллыга да әйттем −

 

Уйлады да белде;

 

Акылсызга да әйттем −

 

Тыңлады да көлде.

 

(Табышмак)

 

* Югалткан әйберең түгел, −

 

Эзләмичә тапмыйсың.

 

(Табышмак)

 

* Әйткәч, беләсегез килә,

 

Белгәч, көләсегез килә.

 

(Табышмак)

 

* Утыз тештән чыккан − утыз адәмгә җәелә.

 

(Мәкаль)

 

* Моны миңа сөйләде Алдар,

 

Әгәр сиңа очраса,

 

Ул сине дә алдар;

 

Болар барсы да ялган,

 

Ялган булса да,

 

Ак кәгазьгә язылган.

 

(Әкият)

 

* Үлчәүләрдә үлчәнми,

 

Базарларда сатылмый.

 

(Акыл)

 

* Аршынлы түгел, потлы түгел,

 

Һәркемдә бар.

 

(Акыл)

 

* Бер байлык бар − янмый,

 

Карак та урлый алмый,

 

Төшеп тә югалмый.

 

(Белем)

 

* Акыллы чәчә барыр,

 

Акылсыз җыя барыр.

 

(Белем)

 

* Ачыдан ачырак, татлыдан татлырак,

 

Усалдан усалрак, дөрестән дөресрәк

 

Нәрсә бар дөньяда?

 

(Тел)

 

* Акчасыз керәсең, хәзинә алып чыгасың.

 

(Мәктәп)

 

* Агач түгел − яфраклы,

 

Тун түгел − тегелгән.

 

(Китап)

 

* Кабат-кабат катлама,

 

Акылың булса ташлама.

 

(Китап)

 

* Теле юк − үзе аңлата.

 

(Китап)

 

* Анда бар да бар.

 

(Китап)

 

* Өнсез, җансыз − иң якын дус.

 

(Китап)

 

* Кечкенә генә сандыкка бөтен дөнья сыйган.

 

(Китап)

 

* Ак җир, кара тап,

 

Нәрсә булыр, уйлап тап.

 

(Китап)

 

* Ак ялан, кара сукмак, −

 

Йөри белгән эз табар.

 

(Китап)

 

* Ача да яба, ача да яба,

 

Җавабын зирәк таба.

 

(Китап)

 

* Киштә башында төпле төргәк,

 

Аңа һәр өйдә хөрмәт,

 

Һәркемгә дә иң кирәк.

 

(Китап)

 

* Кул белән чәчәсең, күз белән җыясың.

 

(Язу, уку)

 

* Җирлеге ак, орлыгы кара,

 

Җимеше ни булыр? −

 

Тикшереп кара.

 

(Кәгазь, юзу, уку)

 

* Кәкре-бөкре сызылган,

 

Хәрефләре сыгылган,

 

Асты бар, өсте бар,

 

Тырма кебек теше бар.

 

(Язу)

 

* Аш ашамас,

 

Кара су эчәр,

 

Дөньяда кош кебек очар,

 

Күңелләргә нур чәчәр.

 

(Язу)

 

* Җир өстендә күп кешеләр

 

Кар өстенә кара солы чәчәләр.

 

(Язу)

 

* Бишәү чәчә, берәү жыя.

 

(Язу, уку)

 

* Иген чәчте биш малай,

 

Урдылар ике агай.

 

(Язу, уку)

 

* Кул белән чәчәсең,

 

Күз белән җыясың.

 

(Язу, уку)

 

* Җире ак, орлыгы кара,

 

Кул белән чәчәләр,

 

Авыз белән җыялар.

 

(Кәгазь, язу, уку)

 

* Ак ялан,

 

Ак яланда эз калган,

 

Эз өстендә күз калган.

 

(Кәгазь, язу, уку)

 

* Җаны юк, үзе кырык төрле тел белә.

 

(Каләм)

 

* Үзе укырга белмәсә дә гомер буе язына.

 

(Каләм)

 

* Кәгазь өстен карайта,

 

Дөнья йөзен агарта.

 

(Каләм)

 

* Үзе бер карыш,

 

Теле мең карыш.

 

(Каләм)

 

* Үзе йөзә − чылбыр тезә.

 

(Каләм)

 

* Авызы бер, теле ике, җаны юк.

 

Сөйләгән сүзенең һич саны юк.

 

(Каләм)

 

* Менә табышмак, уйлап кара:

 

Суы тәмсез, йөзе кара,

 

Чиләгенең төбе юк,

 

Файдасының чиге юк.

 

(Кара һәм кара савыты)

 

* Кара кыр буйлап ак куян чаба.

 

(Кара такта, акбур)

 

* Бер чыгарып җибәрсәң,

 

Нихәтле чакырсаң да кире кайтмый.

 

(Сүз)

 

* Әйтермен − миннән китәр,

 

Тыңламасаң − синнән китәр.

 

(Сүз)

 

* Сөрмәгән җирдә тумаган куян баласы.

 

(Ялган сүз)

 

* Диңгезе бар, суы юк,

 

Каласы бар, халкы юк,

 

Урманы бар, агачы юк.

 

(Карта)

 

* Шәһәрләр − йортсыз,

 

Диңгезләр − сусыз.

 

(География картасы)

 

* Ямавы бар, җөе юк,

 

Каласы бар, өе юк.

 

(Карта)

 

* Бабай бүреге йөз ямау.

 

(Глобус)

 

* Аягы юк − китәр,

 

Җибәргән җиргә җитәр,

 

Кушкан йомышны үтәр.

 

(Хат)

 

* Теле юк, теләсә кем белән сөйләшә,

 

Гәүдәсе юк, кәгазьдән күлмәк кия.

 

(Хат)

 

* Дүрт почмаклы келәтем, −

 

Аккошым бар эчендә;

 

Кеше алыр дип кайгым юк, −

 

Тамгасы бар түшендә.

 

(Хат)

 

* Кабат-кабат,

 

Бер кошта өч йөз алтмыш биш канат,

 

Мин торам аны санап,

 

Көн дә кими бер канат.

 

(Календарь)

 

 

 

II бүлек.

 

Табигать күренешләре, ел фасыллары

 

* Өй башына утырган,

 

Җир йөзен нуры белән тутырган.

 

(Кояш)

 

* Ул булса, көн була.

 

Ул булмаса, төн була.

 

(Кояш)

 

* Лампа түгел − яктырта,

 

Мич түгел − җылыта.

 

(Кояш)

 

* Тау башында җәүһәр таш,

 

Аңа туры караган кешенең күзе яшь,

 

Аны тапкан кешегә йөз егерме яшь.

 

(Кояш)

 

* Егет егетлеген итә,

 

Елмаеп боз эретә.

 

(Кояш)

 

* Зур палас,

 

Төбендә − йомры калач.

 

(Күк, ай)

 

* Нәрсә төнне яктырта,

 

Нәрсә яна − яндырмый?

 

(Кояш, ай)

 

* Иртән чыга,

 

Кичен югала,

 

Аның урынына

 

Энесе кала.

 

(Кояш, ай)

 

* Алтын китте, көмеш килде.

 

(Кояш, ай)

 

* Өй өстеңдә ярты күмәч.

 

(Ай)

 

* Үзе урак, үзенең теше юк.

 

(Ай)

 

* Өй артында − ак калач.

 

(Ай)

 

* Төнлә калка, көндез ята.

 

(Ай)

 

* Мич тулы пәрәмәч,

 

Уртасында − бер калач.

 

(Ай, йолдызлар)

 

* Мең шырпыга бер лампа.

 

(Ай)

 

* Ярты телем ипи

 

Бөтен дөньяга җиткән.

 

(Ай)

 

* Бер көтүче мең сарык көтә.

 

(Ай, йолдызлар)

 

* Бер атасы, бер анасы,

 

Ничә йөз мең баласы.

 

(Кояш, ай һәм йолдызлар)

 

* Атамның бер туны бар.

 

Ябынып булмый;

 

Эче тулы ак энҗе,

 

Санап булмый.

 

(Күк һәм йолдызлар)

 

* Кич булганда күренер,

 

Таң булдымы − күмелер.

 

(Йолдыз)

 

* Актыр үзе, югары,

 

Җем-җем итеп ул тора;

 

Бүген таңда килмәсәң.

 

Китәмен дип утыра.

 

(Йолдыз)

 

* Өй түбәмдә − җиз кадак.

 

(Йолдыз)

 

* Үзе ялтырый, үзе калтырый.

 

(Йолдыз)

 

* Ай белән килә,

 

Көн белән китә,

 

Алтын башлы,

 

Көмеш чәчле,

 

Мең дә бер йәшле.

 

(Йолдыз)

 

* Вак кынадыр үзләре,

 

Ялтырыйдыр күзләре.

 

(Йолдызлар)

 

* Күл тулы алтын балык.

 

(Йолдызлар)

 

* Өй башында − җиз иләк.

 

(Йолдызлар)

 

* Төнлә баксам, күк тулган,

 

Иртән баксам, юк булган.

 

(Йолдызлар)

 

* Атайдан калган зур коштабак,

 

Коштабак тулы җиз кадак.

 

(Йолдызлар)

 

* Җәүһәр сиптем, җиргә төшми,

 

Алыйм дисәм, буем җитми.

 

(Йолдызлар)

 

* Берсе чәчә, берсе эчә, берсе үсә.

 

(Болыт, җир, үлән)

 

* Ишектән керер, түргә менеп утырыр.

 

(Суык)

 

* Аяксыз-кулсыз рәсем ясый.

 

(Суык)

 

* Аягы юк, кулы юк,

 

Тәрәзәгә гөл ясый.

 

(Суык)

 

 

 

 

 

* Ипи түгел, су түгел,

 

Авыр түгел, аз түгел,

 

Ансыз яшәү мөмкин түгел.

 

(Һава)

 

* Аягы юк - качадыр, канаты юк - очадыр.

 

(Төтен)

 

* Мич эчендә кара мәче.

 

(Төтен)

 

* Тау аркылы ук аттым,

 

Аткан угым югалттым.

 

(Йолдыз атылу)

 

* Сыр-сыр сыры бар,

 

Алты төрле нуры бар,

 

Җиде кат күккә юлы бар.

 

(Салават күпере)

 

* Урманда урынсыз,

 

Кырда койрыксыз.

 

(Җил)

 

* Кулсыз-аяксыз тәрәзә кага.

 

(Җил)

 

* Аягы юк, кулы юк,

 

Сөйләшергә теле юк,

 

Кояш кебек нуры юк,

 

Күрергә күзе юк,

 

Һич җитмәгән җире юк.

 

(Җил)

 

* Үзе ямьсез ыжгыра,

 

Кар буранын туздыра.

 

(Буран)

 

* Йон түшәгем ертылды,

 

Бөтен дөнья йон булды.

 

(Буран)

 

* Котыра да үкерә,

 

Бөтен җирне тутыра.

 

(Буран)

 

* У-у, улыйдыр,

 

Йоннан бура бурыйдыр,

 

Койма белән урыйдыр.

 

(Буран)

 

* Көзен туа, язын үлә.

 

(Боз)

 

* Утта янмый,

 

Суда батмый.

 

(Боз)

 

* Мамык юрган,

 

Кат-кат сырган,

 

Үзе суп-суык.

 

(Кар)

 

* Менә ята җәүһәр таш,

 

Алыйм дисәң, юк була.

 

(Кар)

 

* Элек үзе судан туды,

 

Хәзер үзе су тудыра;

 

Ак мамык кебек,

 

Ялтырый алмаз кебек.

 

(Кар)

 

* Ак ябалак ак киезгә ятыр.

 

(Кар)

 

* Мамык түшәгем

 

Җиргә түшәдем.

 

(Кар)

 

* Ак ашъяулык таптык,

 

Җир өстенә яптык.

 

(Кар)

 

* Канатсыз оча,

 

Аяксыз чаба.

 

Тышта өелә,

 

Өйдә җәелә.

 

(Кар)

 

* Ятты-ятты да елгага карап чапты.

 

(Кар)

 

* Чит-чите − таллык,

 

Уртасы − сазлык;

 

Керсәң − батарсың,

 

Чыгалмый ятарсың.

 

(Күл)

 

* Башы тауда, аягы диңгездә.

 

(Елга)

 

* Сорыйлар, көтәләр, килсәм бар да качалар.

 

(Яңгыр)

 

* Күктән килде, җиргә китте.

 

(Яңгыр)

 

* Ялт-йолт ялтырый,

 

Җирнең өсте калтырый,

 

Энҗе кебек тезелә,

 

Ефәк кебек сузыла.

 

(Яшен, яңгыр)

 

* Атамның бер туны бар, −

 

Ябынып булмый;

 

Эче тулы ак энҗе, −

 

Санап булмый.

 

(Күк һәм йолдызлар)

 

* Зур палас төбеңдә йомры калач.

 

(Күк һәм ай)

 

* Төнлә баксам − күк тулган,

 

Иртән баксам − юк булган.

 

(Йолдызлар)

 

* Мең тәңкә, уртасында бер тәңкә.

 

(Ай һәм йолдызлар)

 

* Елмый агай елмаеп боз эретә.

 

(Кояш)

 

 

 

 v